Matura geografia czerwiec 2023, zadanie 15 — wody w Tatrach Wysokich i Zachodnich
Zadanie 15 z arkusza CKE (czerwiec 2023): dlaczego w Tatrach Wysokich są wody powierzchniowe, a w Zachodnich podziemne. Odpowiedź z klucza i rozwiązanie krok po kroku.
aktualizacja
- Arkusz
- Matura geografii czerwiec 2023 (poziom rozszerzony)
- Dział
- Środowisko przyrodnicze Polski
- Punktacja
- 2 pkt
- Sprawdzane umiejętności
- wyjaśnianie związków przyczynowo-skutkowych w środowisku przyrodniczym
- wiązanie budowy geologicznej z warunkami hydrologicznymi
- rozpoznawanie skutków procesów krasowych
Treść zadania
Wyjaśnij, odwołując się do odmiennej budowy geologicznej, dlaczego w Tatrach Wysokich występują duże zasoby płynących wód powierzchniowych, natomiast w Tatrach Zachodnich - duże zasoby wód podziemnych.
Odpowiedź
Tatry Wysokie: dominują granity o słabej przepuszczalności, więc woda spływa po powierzchni, tworząc liczne potoki. Tatry Zachodnie: dominują silnie spękane wapienie, więc w wyniku krasu woda migruje pod powierzchnię, zasilając wody podziemne.
Zgodnie z oficjalnym kluczem CKE: 2 pkt za oba wyjaśnienia, 1 pkt za jedno. Klucz nie uznaje wyjaśnienia wpisanego przy niewłaściwej części Tatr.
Rozwiązanie i omówienie
Jak rozpoznać ten typ zadania
To klasyczne „wyjaśnij, odwołując się do…" — czyli zadanie, w którym punkt dostajesz za związek przyczynowo-skutkowy, a nie za wymienienie faktu. Sygnał rozpoznawczy: polecenie samo wskazuje, do czego masz się odwołać (tutaj: do odmiennej budowy geologicznej) i zestawia dwa obszary w opozycji — „w Tatrach Wysokich…, natomiast w Tatrach Zachodnich…".
Taka konstrukcja mówi wprost, czego oczekuje klucz: dwóch osobnych wyjaśnień, po jednym dla każdej części Tatr, i w każdym z nich łańcucha skała → jej właściwość → skutek dla wód. Odpowiedź, która opisuje wody, ale nie mówi o skałach, nie dostaje punktu, choćby była prawdziwa.
Co musisz wiedzieć o budowie Tatr
Cała różnica sprowadza się do dwóch typów skał i jednej ich właściwości — przepuszczalności.
| Tatry Wysokie | Tatry Zachodnie | |
|---|---|---|
| Dominująca skała | granity (trzon krystaliczny) | wapienie i dolomity (pokrywa osadowa) |
| Przepuszczalność | słaba — skała lita | duża — skała spękana i rozpuszczalna |
| Co robi woda | spływa po powierzchni | wsiąka w głąb |
| Efekt w terenie | potoki, stawy w kotłach polodowcowych | jaskinie, ponory, wywierzyska |
Kluczowe jest słowo kras. Wapień rozpuszcza się w wodzie zawierającej dwutlenek węgla, a szczeliny powstałe podczas ruchów górotwórczych dają wodzie gotowe drogi w głąb masywu. Z czasem te szczeliny się poszerzają — tak powstają ponory, w których potok znika pod ziemią, i wywierzyska, w których wraca na powierzchnię.
Rozwiązanie krok po kroku
- Rozpisz polecenie na dwie odpowiedzi. Są dwa pola na odpowiedź, bo są dwa punkty i dwa obszary. Nie pisz jednego wspólnego akapitu.
- Tatry Wysokie — zacznij od skały. Trzon krystaliczny zbudowany z granitów. Granit jest lity i słabo przepuszczalny, więc woda opadowa i roztopowa nie ma jak wsiąknąć.
- Dopisz skutek. Woda spływa po powierzchni — stąd gęsta sieć potoków górskich i duże zasoby wód powierzchniowych.
- Tatry Zachodnie — znowu od skały. Dominują wapienie, silnie spękane wskutek ruchów górotwórczych i podatne na rozpuszczanie.
- Dopisz mechanizm i skutek. W wyniku procesów krasowych woda z łatwością migruje pod powierzchnię, co powiększa zasoby wód podziemnych.
Odpowiedź (zgodnie z kluczem CKE):
- Tatry Wysokie — w budowie geologicznej dominują granity o słabej przepuszczalności, dlatego rozwinęły się tu liczne wody powierzchniowe (potoki i strumienie górskie).
- Tatry Zachodnie — dominują skały wapienne, silnie spękane wskutek ruchów górotwórczych; w wyniku krasu wody powierzchniowe łatwo migrują pod powierzchnię, co zwiększa zasoby wód podziemnych.
Błąd, który klucz wychwytuje wprost
Zasady oceniania tego zadania zawierają osobną uwagę: nie uznaje się wyjaśnienia odnoszącego się do Tatr Zachodnich wpisanego przy Tatrach Wysokich ani odwrotnie. To nie jest formalność — to najczęstszy sposób stracenia obu punktów przy poprawnym rozumowaniu.
Mechanizm pomyłki jest zawsze ten sam: „Wysokie" kojarzy się z Tatrami wapiennymi, bo to w nich są najbardziej znane jaskinie, więc uczeń wpisuje kras pod niewłaściwym nagłówkiem. Zapamiętaj kotwicę: Wysokie = granit = Morskie Oko na powierzchni. Zachodnie = wapień = jaskinie pod ziemią.
Pozostałe typowe braki:
| Co uczeń pisze | Dlaczego bez punktu |
|---|---|
| „W Tatrach Wysokich jest więcej opadów" | Odwołanie do klimatu, a polecenie żąda budowy geologicznej. |
| „W Tatrach Zachodnich są jaskinie" | Sam fakt bez związku ze skałą i bez wniosku o wodach podziemnych. |
| „Granit nie przepuszcza wody" (i nic więcej) | Właściwość skały bez skutku — brakuje drugiego ogniwa łańcucha. |
Jak punktuje klucz
- 2 pkt — dwa poprawne wyjaśnienia, osobno dla Tatr Wysokich i Tatr Zachodnich.
- 1 pkt — poprawne wyjaśnienie tylko dla jednej z części Tatr.
- 0 pkt — odpowiedź niespełniająca powyższych kryteriów.
Punktacja jest rozdzielna, więc jeśli pewnie znasz tylko jedną część — napisz ją porządnie. Połowa punktów za połowę zadania to w tym formacie uczciwy interes.
Gdzie to jeszcze wraca
Para „przepuszczalność skał → charakter sieci wodnej" jest jednym z najczęściej odpytywanych związków w dziale o środowisku przyrodniczym Polski. Ten sam schemat rozumowania obsługuje pytania o:
- zanikające rzeki i suche doliny na Wyżynie Krakowsko-Częstochowskiej i Wyżynie Lubelskiej (też wapienie, też kras),
- źródła i wywierzyska jako miejsca powrotu wód podziemnych na powierzchnię,
- różnice we współczynniku odpływu między zlewniami o różnym podłożu,
- warunki powstawania jezior krasowych i polodowcowych.
Jeśli budowa geologiczna Polski jest u Ciebie słabym punktem, to jest dobre zadanie na start — pokazuje, że najczęściej nie chodzi o zapamiętanie nazw formacji, tylko o jedną właściwość skały i jej konsekwencje.