Rodowody — jak odczytać typ dziedziczenia cechy

Zadania z rodowodem wyglądają na zgadywanie, a są testem wykluczającym. Dwa pytania rozstrzygają prawie wszystko: czy cecha pomija generacje (jeśli tak — jest recesywna) i czy chorują głównie mężczyźni (jeśli tak — podejrzewaj sprzężenie z chromosomem X). Reszta to sprawdzenie dwóch twardych reguł wykluczających.

W skrócie:

• zdrowi rodzice + dziecko z cechą → cecha recesywna,
• cecha w każdej generacji, a każde dziecko z cechą ma rodzica z cechą → dominująca,
• wyraźna przewaga mężczyzn z cechą → sprzężenie z X, recesywne,
• kobieta z cechą recesywną sprzężoną z X musi mieć ojca z tą cechą — zdrowy ojciec wyklucza ten typ,
• ojciec z cechą dominującą sprzężoną z X ma wszystkie córki z cechą — zdrowa córka wyklucza ten typ.

Symbole w rodowodzie

Algorytm: cztery kroki do typu dziedziczenia

1. Sprawdź, czy cecha pomija generacje. Para osób zdrowych z dzieckiem mającym cechę → cecha jest recesywna (rodzice są nosicielami). Jeśli cecha występuje w każdym pokoleniu i nie ma „przeskoków" → dominująca.
2. Policz płcie osób z cechą. Podobny udział kobiet i mężczyzn → raczej autosomalne. Wyraźna przewaga mężczyzn → podejrzewaj X-recesywne.
3. Zastosuj testy wykluczające (tabela niżej) — jeden sprzeczny przypadek w rodowodzie obala hipotezę.
4. Dopisz genotypy. Zacznij od osób o cesze recesywnej (aa lub XᵃY) — ich genotyp jest jednoznaczny — i dopiero z nich wnioskuj o nosicielach.

Testy wykluczające — najszybsza droga do odpowiedzi

Reguła wynikająca z biologii chromosomów: ojciec przekazuje synowi chromosom Y, a córce X. Dlatego cecha X-recesywna nigdy nie przechodzi z ojca na syna — syn dostaje ją od matki.

Przykład: cecha pomija generację i chorują tylko mężczyźni

W rodowodzie zdrowa para ma dwóch synów z cechą i zdrowe córki, a w poprzednim pokoleniu cecha wystąpiła u brata matki.

1. Zdrowi rodzice → dziecko z cechą: cecha recesywna.
2. Cechę mają tylko mężczyźni: podejrzenie sprzężenia z X.
3. Test: nie ma kobiety z cechą, więc nic nie wyklucza X-recesywnego. Ojciec jest zdrowy i synowie dostali X od matki — pasuje.
4. Genotypy: synowie z cechą XᵃY, matka XᴬXᵃ (nosicielka), ojciec XᴬY, córki: XᴬXᴬ lub XᴬXᵃ (nie da się rozstrzygnąć bez dodatkowych danych).

Punkt 4 pokazuje ważny nawyk: jeśli genotypu nie można ustalić jednoznacznie, zapisz oba możliwe warianty — zgadywanie jednego bywa błędem.

Zapis genotypów przy sprzężeniu z płcią

• Mężczyzna ma jeden allel genu z chromosomu X (jest hemizygotą): zapis XᴬY lub XᵃY — nigdy XᵃXᵃ.
• Kobieta ma dwa allele: XᴬXᴬ, XᴬXᵃ (nosicielka), XᵃXᵃ (z cechą).
• Przy genach autosomalnych zapis jest zwykły: AA, Aa, aa.

Prawdopodobieństwa dla potomstwa liczy się dalej jak w każdej krzyżówce — schematy i szachownicę Punnetta masz w krzyżówkach genetycznych.

Pułapki, na których tracą punkty

• Wniosek z jednego przypadku. W małym rodowodzie kilka hipotez może być zgodnych — wtedy odpowiedź brzmi „nie można rozstrzygnąć", jeśli polecenie na to pozwala.
• Zapis XᵃXᵃ dla mężczyzny. Mężczyzna ma tylko jeden chromosom X.
• Przekazywanie X z ojca na syna. Syn otrzymuje od ojca Y — to podstawa większości wykluczeń.
• Mylenie „brak cechy" z „brak danych". Osoba bez wypełnienia jest zdrowa, ale jej genotyp może pozostać nieustalony.
• Nieuzasadniona odpowiedź. Przy poleceniu „uzasadnij" trzeba wskazać konkretne osoby z rodowodu (np. „osoby II-3 i II-4 są zdrowe, a ich córka III-2 ma cechę") — patrz wykaż, uzasadnij, wyjaśnij.

Najczęstsze pytania (FAQ)

Odczyt rodowodu to wstęp do rachunku prawdopodobieństwa — dalszą część rozwiązania prowadzisz jak w krzyżówkach genetycznych. Gdy zadanie pyta o częstości alleli w populacji, przejdź do prawa Hardy'ego-Weinberga.