Czy możliwe jest zachowanie godności w skrajnych sytuacjach?
Zadanie 59 z listy CKE · Hanna Krall, Zdążyć przed Panem Bogiem · aktualizacja
Pełne brzmienie zadania
Czy możliwe jest zachowanie godności w skrajnych sytuacjach? Omów zagadnienie na podstawie „Zdążyć przed Panem Bogiem” Hanny Krall. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
Teza, od której możesz zacząć
Reportaż Krall odpowiada, że tak, ale godność w getcie ma inną postać niż w heroicznych opowieściach: polega na wyborze sposobu umierania i na tym, by do końca być z bliskimi. Edelman podkreśla, że spokojne pójście na śmierć bywało trudniejsze i godniejsze niż strzelanie.
Teza to stanowisko, nie streszczenie. Komisja ocenia, czy potrafisz je utrzymać przez całą wypowiedź i obronić przykładami - dlatego niżej każdy argument jest przypięty do konkretnego miejsca w lekturze.
Argumenty i sceny do przywołania
Argument 1
Pola Lifszyc, która widząc, że jej matkę zabrano na Umschlagplatz, biegnie za kolumną i dołącza do niej, by pojechać razem do Treblinki.
Godność wyraża się tu w wierności. Pola mogła się ocalić, ale wybrała bycie z matką do końca - Edelman wspomina ten czyn bez słowa oceny, jako coś oczywistego.
Argument 2
Edelman tłumaczy sens powstania: nie chodziło o zwycięstwo, tylko o to, by nie dać się zabijać biernie i samemu wybrać sposób umierania.
Walka bez szans na wygraną jest aktem godności, a nie strategii. To rozumienie powstania zmienia pytanie z „czy było warto” na „jak chciano umrzeć”.
Argument 3
Opowieść o lekarce ze szpitala dziecięcego w getcie, która podała dzieciom cyjanek, by oszczędzić im drogi do komory gazowej.
Godność dotyczy także tych, za których się odpowiada. Czyn dramatyczny i straszny okazuje się w tej sytuacji ostatnim aktem troski - skrajność zmienia miarę ocen.
Kontekst - wybierz jeden
Polecenie wymaga uwzględnienia jednego wybranego kontekstu, nie wszystkich. Lepiej rozwinąć jeden trafnie niż wymienić trzy powierzchownie. Czym są konteksty i które rodzaje uznaje CKE, wyjaśniamy w osobnym poradniku o kontekstach.
| Rodzaj | Do czego się odwołać | Jak to powiązać |
|---|---|---|
| historyczny | Janusz Korczak i jego wychowankowie na Umschlagplatzu w sierpniu 1942 roku | Korczak nie skorzystał z możliwości ocalenia i poszedł z dziećmi do transportu - najbardziej znany przykład godności w getcie. |
| literacki | Tadeusz Borowski, „Proszę państwa do gazu” | Obraz obozu, w którym godność jest niemal niemożliwa - kontrast z gestami opisanymi przez Edelmana. |
| literacki | Gustaw Herling-Grudziński, „Inny świat” | Pokazuje, że w skrajnych warunkach godność ocala się drobnymi gestami lub wyborem śmierci - jak w historii Kostylewa. |
O co może dopytać komisja
Po wypowiedzi członkowie zespołu zadają pytania. Nie są one podchwytliwe - sprawdzają, czy rozumiesz to, co przed chwilą powiedziałeś.
- Dlaczego Edelman uważa, że spokojne pójście na śmierć mogło być trudniejsze niż walka?
- Jak ocenić czyn lekarki, która podała dzieciom truciznę?
- Czy powstanie w getcie było zwycięstwem czy klęską?
Gdzie najczęściej przepadają punkty
- Utożsamianie godności wyłącznie z walką zbrojną i pomijanie cichych wyborów mieszkańców getta.
- Ocenianie postaw ofiar z perspektywy kogoś, kto nie był w skrajnej sytuacji - Edelman tego unika.
- Mylenie faktów historycznych, np. daty powstania w getcie (kwiecień 1943) z Powstaniem Warszawskim (1944).
Punktacja części ustnej i to, za co dokładnie przyznaje się punkty, są opisane w poradniku o przebiegu matury ustnej, a jak z konspektu zbudować kilkuminutowy monolog, pokazuje schemat wypowiedzi. Pełną listę 76 zadań znajdziesz na stronie pytań jawnych.
Ten sam motyw w innych lekturach
Zagadnienie z tego zadania wraca w innych pozycjach z listy CKE. Każda z nich może posłużyć za kontekst literacki, a powtórka motywu przygotowuje do kilku losowań naraz.