Środki stylistyczne i ich funkcje - lista z przykładami na maturę
8 min czytania · aktualizacja
Środki stylistyczne to zabiegi językowe, które nadają tekstowi dodatkowe znaczenie: obraz, emocję, rytm albo dystans. Na maturze z polskiego sama nazwa środka prawie nigdy nie wystarcza - zadania w arkuszu testowym i drugie zadanie na części ustnej pytają o to, czemu dany środek służy w tym konkretnym tekście. Poniżej najważniejsze środki z przykładami i typowymi funkcjami oraz schemat zdania, które w kluczu dostaje punkt.
Środki znaczeniowe: obraz i ocena
| Środek | Czym jest | Przykład | Typowa funkcja |
|---|---|---|---|
| epitet | określenie rzeczownika, najczęściej przymiotnik | „szybkonogi Achilles” (epitet stały w przekładach „Iliady”) | uszczegóławia, wartościuje, buduje nastrój |
| porównanie | zestawienie dwóch rzeczy za pomocą „jak”, „niby”, „niczym” | „Litwo! Ojczyzno moja! ty jesteś jak zdrowie” | przybliża sens przez rzecz znaną odbiorcy |
| metafora (przenośnia) | połączenie słów, które razem znaczą coś innego niż osobno | „morze traw” | tworzy obraz, skraca myśl, zaskakuje |
| uosobienie (personifikacja) | nadanie cech ludzkich zwierzętom, rzeczom lub pojęciom | Śmierć rozmawiająca z Mistrzem Polikarpem | czyni pojęcie abstrakcyjne konkretnym i bliskim |
| ożywienie (animizacja) | nadanie cech istot żywych przedmiotom i zjawiskom | „wiatr wyje” | dynamizuje opis, dodaje grozy lub ruchu |
| oksymoron | zestawienie słów o sprzecznych znaczeniach | „gorący lód”, „żywy trup” | oddaje sprzeczność przeżyć, zmusza do namysłu |
| hiperbola | celowa przesada | „morze łez”, „czekam całe wieki” | wzmacnia emocję, podkreśla skalę |
| peryfraza (omówienie) | opisowe nazwanie rzeczy zamiast jej nazwy | „srebrny glob” (księżyc) | uszlachetnia styl, unika powtórzeń |
| eufemizm | złagodzenie słowa drastycznego lub przykrego | „odejść” zamiast „umrzeć” | łagodzi przekaz, wyraża takt |
| ironia | wypowiedź, której prawdziwy sens jest odwrotny do dosłownego | zarzuty wobec króla w satyrze Krasickiego „Do króla”, które naprawdę są zaletami | ośmiesza, krytykuje pod pozorem innej oceny |
| synestezja | połączenie wrażeń różnych zmysłów | „jasny dźwięk”, „ciepłe barwy” | oddaje złożoność doznań; typowa dla Młodej Polski |
Środki składniowe: rytm i nacisk
| Środek | Czym jest | Przykład | Typowa funkcja |
|---|---|---|---|
| apostrofa | bezpośredni zwrot do osoby, bóstwa lub rzeczy | „Litwo! Ojczyzno moja!” | podnosi ton, wyraża emocje, nadaje patos |
| pytanie retoryczne | pytanie, na które nie oczekuje się odpowiedzi | „Czyż można milczeć wobec krzywdy?” | angażuje odbiorcę, wzmacnia tezę |
| anafora | powtórzenie słowa na początku kolejnych wersów lub zdań | „Nie dla siebie… Nie dla sławy…” | rytmizuje, akcentuje kluczową myśl |
| epifora | powtórzenie słowa na końcu kolejnych wersów lub zdań | „…był sam. …został sam.” | domyka myśl, wzmacnia jej wagę |
| paralelizm | powtórzenie tej samej budowy zdań | psalmy biblijne, w których drugi człon rozwija pierwszy | porządkuje wywód, buduje podniosły rytm |
| antyteza | zestawienie przeciwieństw | „Nienawidzę i kocham” (Katullus) | uwydatnia konflikt lub wybór |
| wyliczenie | ciąg nazw lub określeń | opisy przyrody i przedmiotów w „Panu Tadeuszu” | buduje pełnię obrazu, wrażenie obfitości |
| inwersja | przestawny szyk wyrazów | „wiatru szum” zamiast „szum wiatru” | wyróżnia słowo, nadaje styl poetycki |
| elipsa | pominięcie wyrazu łatwego do domyślenia | „Ja w lewo, on w prawo.” | przyspiesza tempo, dynamizuje |
Środki leksykalne i brzmieniowe
- Neologizm - nowo utworzony wyraz, np. gombrowiczowskie „upupienie” z „Ferdydurke”. Nazywa zjawisko, dla którego brakowało słowa.
- Archaizm - wyraz lub forma dawna. Cała stylizacja archaizująca, jak w „Potopie”, buduje koloryt epoki.
- Zdrobnienie i zgrubienie - wyrażają czułość albo pogardę, ironię lub lekceważenie.
- Kolokwializm - słowo potoczne w tekście literackim. Obniża ton, przybliża mowę bohatera do codziennej.
- Wyraz dźwiękonaśladowczy (onomatopeja) - naśladuje dźwięki, np. „W Szczebrzeszynie chrząszcz brzmi w trzcinie”. Ożywia opis, działa na słuch.
- Przerzutnia - przeniesienie części zdania do następnego wersu. Wyróżnia słowo na początku nowego wersu, zaburza rytm, oddaje wahanie.
Do tego dwa pojęcia szersze niż pojedynczy środek: symbol (znak o wielu możliwych znaczeniach, jak chochoł w „Weselu” albo szklane domy w „Przedwiośniu”) i alegoria (obraz o jednym, umownym znaczeniu, np. „Dżuma” odczytywana jako opowieść o każdym zbiorowym złu).
Jak opisać funkcję: schemat jednego zdania
Odpowiedź, która dostaje punkt, ma trzy elementy: nazwę środka, cytat lub wskazanie miejsca w tekście i funkcję odniesioną do sensu tego tekstu.
[nazwa środka] („cytat”) + czasownik funkcji + co dokładnie i po co
Czasowniki, które przydają się najczęściej: podkreśla, uwydatnia, wzmacnia, kontrastuje, oddaje, buduje nastrój, nadaje patosu, ośmiesza, przybliża, skraca dystans, wprowadza dystans.
Porównaj trzy odpowiedzi do inwokacji „Pana Tadeusza”:
- „W tekście jest apostrofa.” - za mało: sama nazwa, bez funkcji.
- „Apostrofa upiększa tekst.” - za mało: funkcja ogólna, pasująca do każdego utworu.
- „Apostrofa «Litwo! Ojczyzno moja!» nadaje wypowiedzi podniosły ton i pokazuje uczuciową więź podmiotu z utraconą ojczyzną.” - pełna odpowiedź: nazwa, cytat i funkcja związana z sensem fragmentu.
Pułapki, za które przepadają punkty
- Porównanie czy metafora? Porównanie ma wskaźnik („jak”, „niby”, „niczym”, „jakby”). Metafora go nie ma - „morze traw” to metafora, „trawy jak morze” to porównanie.
- Uosobienie czy ożywienie? Gdy rzecz zachowuje się jak człowiek (mówi, myśli, płacze), to uosobienie. Gdy tylko jak istota żywa (wyje, biegnie), to ożywienie.
- Ironia bez kontekstu. Ironię rozpoznajesz po sprzeczności między słowami a sytuacją - zawsze wskaż, z czym słowa się kłócą.
- Funkcja „uniwersalna”. „Urozmaica tekst” albo „sprawia, że tekst jest ciekawszy” pasuje do wszystkiego, więc nie jest odpowiedzią.
Część środków, o których mówią starsze opracowania, nie występuje już w aktualnej podstawie programowej - listę zmian znajdziesz w tekście o wymaganiach na maturze 2027 z polskiego.
Najczęstsze pytania (FAQ)
Czym różni się metafora od porównania?
Czym różni się uosobienie od ożywienia?
Jak określić funkcję środka stylistycznego?
Gdzie na maturze z polskiego pojawiają się środki stylistyczne?
Jak zadania o środkach wyglądają w arkuszu, pokazujemy w poradnikach o języku polskim w użyciu i teście historycznoliterackim. Przebieg drugiego zadania na ustnej opisuje tekst o maturze ustnej z polskiego.