Matura geografia maj 2025, zadanie 10 - przepływy Amu-darii i Indusu

Zadanie 10 (maj 2025): wykresy przepływów Amu-darii i Indusu. Odpowiedź z klucza CKE: topnienie śniegów i lodowców, u Indusu także monsun letni; 10.2 - F, P.

aktualizacja 2026-10-01

Arkusz: Matura geografii maj 2025 (poziom rozszerzony)
Dział: Hydrosfera - ustroje rzeczne
Punktacja: 3 pkt
Sprawdzane umiejętności: opisywanie cech ustrojów rzecznych (IV.4)
interpretowanie danych liczbowych przedstawionych na wykresach (I.5, zakres podstawowy)
wyjaśnianie zróżnicowania sieci rzecznej na Ziemi (IV.4, zakres podstawowy)

Treść zadania

Na wykresach przedstawiono średnie miesięczne przepływy dwóch rzek w Azji – Amu-darii i Indusu – których górne odcinki znajdują się na obszarach o podobnej szerokości geograficznej. Ujścia tych rzek są położone w innych strefach klimatycznych. Fragmenty dorzeczy obu rzek leżą powyżej 7 000 m n.p.m.

Dwa wykresy średnich miesięcznych przepływów w tysiącach m³/s. Amu-daria: od ok. 0,5 zimą do maksimum ok. 3,1 w lipcu. Indus: od ok. 0,7 zimą do maksimum ok. 7 w sierpniu, z gwałtownym spadkiem we wrześniu. — Źródło: www.sage.nelson.wisc.edu (za arkuszem CKE)

Zadanie składa się z dwóch podpunktów odnoszących się do wykresów.

Zadanie 10.1(2 pkt)

Indus jest rzeką o ustroju złożonym.

Przedstaw wspólne uwarunkowanie, które przyczynia się do wartości najwyższych przepływów Amu-darii i Indusu, oraz inne uwarunkowanie, które przyczynia się do wartości najwyższych przepływów tylko Indusu.

Zadanie 10.2(1 pkt)

Oceń, czy poniższe informacje są prawdziwe. Zaznacz P, jeśli informacja jest prawdziwa, albo F – jeśli jest fałszywa.

Ujścia obu rzek – Amu-darii i Indusu – są położone na obszarze bezodpływowym.
Gospodarcze wykorzystanie wód Amu-darii przyczyniło się do zmniejszenia powierzchni Jeziora Aralskiego.

Odpowiedź

Zadanie 10.1: Wspólne: topnienie śniegów i lodowców górskich w źródłowych odcinkach obu rzek. Tylko Indus: intensywne opady deszczu w okresie monsunu letniego.
Zadanie 10.2: 1. F; 2. P

Zgodnie z zasadami oceniania CKE: 10.1 - 2 pkt za oba uwarunkowania, 1 pkt za jedno; 10.2 - 1 pkt za dwie poprawne odpowiedzi.

Rozwiązanie i omówienie

Co sprawdza to zadanie

Dwa wykresy przepływów i dwa podpunkty. W 10.1 trzeba wyjaśnić, skąd biorą się letnie maksima obu rzek i co dodatkowo podbija przepływ Indusu. W 10.2 - ocenić dwa zdania o ujściach rzek i o Jeziorze Aralskim. Wskazówka jest w samym poleceniu: górne odcinki obu rzek leżą powyżej 7000 m n.p.m., a Indus ma ustrój złożony, czyli zasilanie z więcej niż jednego źródła.

10.1 - skąd letnie maksima

Odczytaj wykresy. Amu-daria osiąga maksimum w lipcu (ok. 3 tys. m³/s), Indus - w sierpniu (ok. 7 tys. m³/s). Oba maksima przypadają na lato, a zimą przepływy są najniższe.
Znajdź przyczynę wspólną. Obie rzeki mają źródła w wysokich górach (Pamir, Hindukusz, Himalaje, Karakorum). Latem topnieją tam śniegi i lodowce - to zasilanie śnieżno-lodowcowe, które daje maksimum obu rzekom.
Znajdź przyczynę tylko dla Indusu. Dorzecze Indusu leży w zasięgu monsunu letniego - od lipca do września przynosi on intensywne opady. Dlatego maksimum Indusu jest ponad dwa razy wyższe, przesunięte na sierpień i gwałtownie opada we wrześniu, gdy monsun słabnie. Dorzecze Amu-darii leży w głębi lądu, poza zasięgiem monsunu.

Odpowiedź 10.1: wspólne - topnienie śniegów i lodowców górskich w źródłowych odcinkach rzek; tylko Indus - intensywne opady monsunu letniego.

10.2 - ujścia rzek i Jezioro Aralskie

Ujścia. Amu-daria uchodzi do Jeziora Aralskiego - obszar bezodpływowy. Indus uchodzi do Morza Arabskiego, czyli do oceanu. Zdanie, że oba ujścia leżą na obszarze bezodpływowym, jest fałszywe (F).
Jezioro Aralskie. Wody Amu-darii (i Syr-darii) rozbierano od lat 60. XX wieku na nawadnianie pól bawełny. Do jeziora dopływało coraz mniej wody i jego powierzchnia gwałtownie się skurczyła. Zdanie jest prawdziwe (P).

Odpowiedź 10.2: F, P.

Jak punktuje klucz

10.1: 2 pkt - oba uwarunkowania; 1 pkt - jedno z nich.
10.2: 1 pkt - dwie poprawne odpowiedzi.

Co to jest ustrój rzeczny złożony?

To ustrój rzeki zasilanej z kilku źródeł, które dają maksima w różnych porach roku albo nakładają się na siebie. Indus jest zasilany i przez topnienie śniegów oraz lodowców, i przez deszcze monsunowe.

Dlaczego zmalało Jezioro Aralskie?

Bo wody zasilających je rzek, Amu-darii i Syr-darii, zostały w dużej części zużyte na nawadnianie upraw. Jezioro bezodpływowe traci wodę tylko przez parowanie, więc przy mniejszym dopływie jego powierzchnia musiała się zmniejszyć.