Geografia fizyczna na maturze - zadania CKE z odpowiedziami
Geografia fizyczna na maturze rozszerzonej obejmuje ruchy Ziemi i oświetlenie, atmosferę i klimat, wody, tektonikę płyt, skały oraz procesy, które kształtują rzeźbę. Zadania łączą odczyt rysunku, mapy synoptycznej, wykresu albo klimatogramu z wyjaśnieniem procesu. Poniżej omówione zadania CKE z tego działu, typowe polecenia i błędy, za które klucz odbiera punkty.
aktualizacja
- Omówione zadania
- 7 zadań
- Z arkuszy
- 1 arkusz
- Punkty do zdobycia
- 15 pkt
- Poziom
- rozszerzony
Co obejmuje dział
Dział obejmuje Ziemię we Wszechświecie (ruch obrotowy i obiegowy, oświetlenie Ziemi, czas słoneczny), atmosferę (fronty, cyrkulację, klimat), hydrosferę (ustroje rzek, prądy morskie), litosferę (tektonikę płyt, skały, procesy wewnętrzne) oraz rzeźbę kształtowaną przez lodowce, wiatr, wodę i kras. Na tej stronie są zadania o świecie i procesach ogólnych; zadania o środowisku przyrodniczym Polski, w tym o Tatrach, rzekach i glebach, są w dziale Geografia Polski.
Polecenia rzadko kończą się na nazwaniu zjawiska. Klucz CKE oczekuje mechanizmu: przy froncie chłodnym trzeba opisać, która masa powietrza wypycha którą i co dzieje się z temperaturą wznoszącego się powietrza, a przy formach rzeźby - jaki proces je utworzył, a nie jak wyglądają.
Typy poleceń w tym dziale
| Typ polecenia | Co trzeba umieć |
|---|---|
| Obliczenia astronomiczne | Wysokość górowania Słońca, szerokość geograficzna z wysokości Słońca, czas słoneczny. Wynik w stopniach i minutach, z literą półkuli. Teoria |
| Oświetlenie Ziemi | Odczyt rysunku: gdzie jest dzień i noc, w którą stronę obraca się Ziemia, jaka jest faza Księżyca. Teoria |
| Mapa synoptyczna i fronty | Rozpoznanie frontu po symbolu, opis ruchu mas powietrza, zachmurzenia i opadów. Teoria |
| Klimatogramy i czynniki klimatu | Przypisanie klimatogramu do stacji, wpływ prądów morskich, wysokości nad poziomem morza i odległości od oceanu. Teoria |
| Spadek temperatury z wysokością | Gradient termiczny powietrza suchego i wilgotnego, efekt fenowy po zawietrznej stronie gór. Teoria |
| Ustroje rzek | Odczyt wykresu przepływów: miesiące wezbrań i niżówek, zasilanie śnieżne, lodowcowe, deszczowe lub monsunowe. Teoria |
| Procesy wewnętrzne i rzeźba | Tektonika płyt, rodzaje skał, geneza form rzeźby. Odpowiedź ma nazwać proces, a nie opisać wygląd formy. Teoria |
Przykładowe zadania z odpowiedzią
Zadanie 7, maj 2025 - Ruchy Ziemi i fazy Księżyca
Odpowiedź z klucza CKE: 7.1: P, F; 7.2: 9°30′ S
W dniu równonocy Słońce góruje w zenicie nad równikiem, więc szerokość geograficzną liczy się jako 90° minus wysokość górowania: 90° − 80°30′ = 9°30′. Najczęstsze błędy to odejmowanie minut jak ułamków dziesiętnych (wynik 10°30′) i pominięcie litery S, za które klucz daje 0 punktów.
Zadanie 14, maj 2025 - Atmosfera - fronty atmosferyczne
Odpowiedź z klucza CKE: zimne powietrze wsuwa się pod ciepłe i wypycha je w górę - kondensacja, Cumulonimbus
Na froncie chłodnym chłodne, cięższe powietrze wsuwa się klinem pod ciepłe i wypycha je w górę. Wznoszące się powietrze ochładza się, para wodna kondensuje i powstają chmury Cumulonimbus. Klucz daje osobny punkt za termikę i za ruch mas powietrza, więc sam opis zachmurzenia to za mało.
Zadanie 15, maj 2025 - Rzeźba eoliczna
Odpowiedź z klucza CKE: podobieństwo: wiatr; różnica: wydmy - akumulacja, grzyb skalny - korazja
Podobieństwem jest czynnik - obie formy tworzy wiatr - a różnicą proces: wydmy powstają przez akumulację piasku, grzyb skalny przez korazję, czyli szlifowanie skały niesionym przez wiatr piaskiem. Odpowiedź „obie formy są wypukłe” opisuje wygląd, a nie genezę, i nie dostaje punktu.
Wszystkie zadania z działu (7)
- Zadanie 7 (maj 2025) - Ruchy Ziemi i fazy KsiężycaOdpowiedź: 7.1: P, F; 7.2: 9°30′ S
- Zadanie 8 (maj 2025) - Skały i procesy skałotwórczeOdpowiedź: B1
- Zadanie 9 (maj 2025) - Tektonika płyt litosferyOdpowiedź: wulkanizm, powstawanie gór, rów oceaniczny, subdukcja (dowolne trzy)
- Zadanie 10 (maj 2025) - Hydrosfera - ustroje rzeczneOdpowiedź: 10.1 - topnienie śniegów i lodowców + monsun (Indus); 10.2 - F, P
- Zadanie 13 (maj 2025) - Klimat i prądy morskie Ameryki PołudniowejOdpowiedź: 13.1 - A, B; 13.2 - P, F; 13.3 - np. strome wzniesienia, ruchy masowe
- Zadanie 14 (maj 2025) - Atmosfera - fronty atmosferyczneOdpowiedź: zimne powietrze wsuwa się pod ciepłe i wypycha je w górę - kondensacja, Cumulonimbus
- Zadanie 15 (maj 2025) - Rzeźba eolicznaOdpowiedź: podobieństwo: wiatr; różnica: wydmy - akumulacja, grzyb skalny - korazja
Gdzie najczęściej przepadają punkty
- Opis wyglądu zamiast procesu - przy pytaniu o genezę formy liczy się nazwa procesu, na przykład akumulacja, korazja albo egzaracja.
- Minuty kątowe liczone jak ułamki dziesiętne - 90° to 89°60′, więc 90° − 80°30′ daje 9°30′, a nie 10°30′.
- Wynik bez litery półkuli (N lub S) albo kierunku (E lub W) - jest niepełny i nie dostaje punktu.
- Wyjaśnienie bez związku przyczyny ze skutkiem - „bo przechodzi front” nie tłumaczy, skąd biorą się chmury.
- Przypisywanie klimatogramu wyłącznie po temperaturze - rozkład opadów w roku i pora ciepła (styczeń czy lipiec) zwykle rozstrzygają szybciej.