Motyw śmierci w literaturze - lektury, pytania jawne, konteksty
6 zadań z listy CKE · 6 lektur · aktualizacja
Motyw śmierci obejmuje obrazy umierania, przemijania i tego, co czeka człowieka po końcu życia. Literatura szuka wobec śmierci postawy: średniowiecze uczy, jak się na nią przygotować, antyk pokazuje heroiczną zgodę na nią, a XX wiek walkę o każde życie i bunt wobec śmierci, której nie da się usprawiedliwić.
W których pytaniach jawnych pojawia się ten motyw
Na maturze ustnej losujesz zadanie z jednej lektury, ale ten sam motyw wraca w kilku pozycjach z listy 76 pytań jawnych. Przy każdym zadaniu jest link do konspektu: tezy, scen do przywołania i kontekstów do wyboru.
Zadanie 3 · Biblia · Pismo Święte
Wizja końca świata.Śmierć pokonana na końcu czasów. Apokalipsa zaczyna się od czterech jeźdźców, z których ostatni nosi imię Śmierć, a kończy wizją Nowego Jeruzalem, w którym Bóg otrze z oczu wszelką łzę i śmierci już nie będzie. Biblijny koniec świata nie jest unicestwieniem, tylko przemianą.
Konspekt odpowiedzi →Zadanie 7 · Iliada · Homer
Heroizm jako postawa człowieka w zmaganiu się z losem.Śmierć wpisana w los bohatera. Achilles wie od Tetydy, że jeśli wróci do walki, zginie wkrótce po Hektorze, a Hektor żegna Andromachę ze świadomością, że Troja upadnie. Homer pokazuje śmierć jako cenę sławy, a w scenie z Priamem jako wspólny los, który godzi nawet wrogów.
Konspekt odpowiedzi →Zadanie 11 · Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią
Motyw tańca śmierci.Taniec śmierci. Polikarp widzi Śmierć jako wychudzoną kobietę bez nosa, z krwawymi łzami i kosą, a ona przechwala się, że zabierze papieża, króla i rycerza - nie pomoże ani mądrość, ani pieniądze. Średniowieczny danse macabre przypomina, że śmierć zrównuje wszystkie stany, i każe żyć tak, by być na nią gotowym.
Konspekt odpowiedzi →Zadanie 12 · Pieśń o Rolandzie
Średniowieczny wzorzec rycerza.Dobra śmierć rycerza. Umierający Roland próbuje skruszyć Durendal, kładzie się twarzą w stronę Hiszpanii, wyznaje grzechy i podaje Bogu prawą rękawicę, a po jego duszę zstępują archaniołowie. To wzorzec ars moriendi - śmierci pięknej, pobożnej i świadomej.
Konspekt odpowiedzi →Zadanie 61 · Zdążyć przed Panem Bogiem · Hanna Krall
Walka o życie z perspektywy wojennej i powojennej.Wyścig ze śmiercią. Marek Edelman w getcie wyprowadzał ludzi z kolumny na Umschlagplatzu, a po wojnie jako kardiolog podejmował ryzykowne operacje serca. Sam mówi, że Pan Bóg chce zgasić świeczkę, a on musi szybko osłonić płomień - śmierć jest przeciwnikiem, z którym walczy się o każde życie.
Konspekt odpowiedzi →Zadanie 63 · Dżuma · Albert Camus
Człowiek wobec cierpienia i śmierci.Śmierć niewinnego. Agonia synka sędziego Othona i śmierć Tarrou już po ustąpieniu zarazy pokazują, że śmierć nie respektuje ani niewinności, ani zwycięstwa. Rieux odpowiada buntem i pamięcią - pisze kronikę, by dać świadectwo o tych, którzy umarli.
Konspekt odpowiedzi →
Motyw śmierci w innych tekstach kultury
Teksty spoza listy pytań jawnych przydają się dwa razy: na ustnej jako kontekst, a w wypracowaniu jako inny utwór literacki obok lektury obowiązkowej. Jak dobrać kontekst, żeby coś dopowiadał, a nie tylko powtarzał przykład, piszemy w poradniku o kontekstach na maturze.
- Jan Kochanowski, „Treny” - Cykl dziewiętnastu trenów po śmierci córki Urszulki to zapis żałoby od rozpaczy przez zwątpienie po pocieszenie. Kontekst do pytania, jak człowiek radzi sobie ze śmiercią bliskiej osoby.
- Wisława Szymborska, „O śmierci bez przesady” - Wiersz, który odbiera śmierci wszechmoc: śmierć nie zna się na żartach ani na niczym, co ludzie potrafią, a puenta mówi, że nie ma życia, które choć przez chwilę nie byłoby nieśmiertelne. Ironiczny kontrast do średniowiecznej grozy.
- Bernt Notke, „Taniec śmierci” - Zachowany fragment średniowiecznego fryzu z kościoła św. Mikołaja w Tallinie: Śmierć prowadzi do tańca papieża, cesarza i kolejne stany. Kontekst artystyczny do „Rozmowy Mistrza Polikarpa ze Śmiercią”.
- Czesław Miłosz, „Piosenka o końcu świata” - Koniec świata przychodzi w zwykły dzień, gdy pszczoła krąży nad kwiatem nasturcji, a rybak naprawia sieć - i nikt nie wierzy, że już się dzieje. Kontrast do Apokalipsy, w której koniec jest widowiskiem.
- Mikołaj Sęp Szarzyński, Sonet I - Sonet „O krótkości i niepewności na świecie żywota człowieczego” przypomina o kruchości życia i każe szukać oparcia w Bogu. Barokowa wersja vanitas, czyli przekonania o marności wszystkiego, co ziemskie.
Jak zmieniał się motyw w kolejnych epokach
| Epoka | Jak ujmuje motyw | Przykład |
|---|---|---|
| Antyk | śmierć jako cena sławy i los wspólny wszystkim ludziom | „Iliada”, mity o Hadesie |
| Średniowiecze | śmierć powszechna, zrównująca stany; przygotowanie do dobrej śmierci | „Rozmowa Mistrza Polikarpa ze Śmiercią”, „Pieśń o Rolandzie” |
| Renesans | żałoba i kryzys wiary w harmonię świata | Jan Kochanowski, „Treny” |
| Barok | vanitas i memento mori - marność i kruchość życia | Sęp Szarzyński, sonety; martwe natury z czaszką |
| Romantyzm | kontakt ze zmarłymi i świat duchów | „Dziady” cz. II, ballady Mickiewicza |
| XX wiek | śmierć masowa i bunt wobec śmierci bez sensu | Borowski, Krall, Camus, Szymborska |
Kolejność epok i ich ramy czasowe zbiera ściąga epoki literackie po kolei.
Jak wykorzystać motyw na maturze
Przy śmierci najpierw ustal, o jakiej postawie mówisz: lęku (Polikarp padający ze strachu), pogodzenia (Roland, Achilles), buntu (Rieux) czy walki o życie (Edelman). Taki podział porządkuje wypowiedź i pozwala zestawić lektury z różnych epok bez wyliczanki.
Najlepsze konteksty do śmierci pokazują zmianę jej obrazu. Średniowieczny taniec śmierci zestawiony z wierszem Szymborskiej „O śmierci bez przesady” daje kontrast grozy i ironii, a Apokalipsa z „Piosenką o końcu świata” Miłosza kontrast widowiska i zwyczajności. W wypracowaniu taka para od razu daje inny utwór literacki i kontekst historycznoliteracki.
Unikaj ogólników w rodzaju „śmierć jest nieunikniona”. Komisja czeka na to, co z tej nieuchronności wynika w konkretnym tekście: u Polikarpa nakaz pokuty, u Rolanda wzorzec dobrej śmierci, a u Edelmana obowiązek ratowania każdego, kogo się da.
Jak z tezy i dwóch scen zbudować kilkuminutowy monolog, pokazuje schemat wypowiedzi na maturze ustnej, a jak ten sam materiał przełożyć na pracę pisemną - poradnik jak napisać wypracowanie maturalne.