Motyw winy i kary w literaturze - lektury, pytania jawne, konteksty
5 zadań z listy CKE · 5 lektur · aktualizacja
Motyw winy i kary opisuje związek między przewinieniem a jego konsekwencją: kto wymierza karę, za co i czy przywraca ona naruszony porządek. Literatura zna trzy źródła kary - bogów lub siły nadprzyrodzone, ludzki sąd i własne sumienie - a lektury z pytań jawnych najczęściej pokazują, że najsurowsze jest to ostatnie.
W których pytaniach jawnych pojawia się ten motyw
Na maturze ustnej losujesz zadanie z jednej lektury, ale ten sam motyw wraca w kilku pozycjach z listy 76 pytań jawnych. Przy każdym zadaniu jest link do konspektu: tezy, scen do przywołania i kontekstów do wyboru.
Zadanie 5 · Mitologia · Jan Parandowski
Problematyka winy i kary.Kara bogów za pychę. Tantal podaje bogom ciało syna, by sprawdzić ich wszechwiedzę, i cierpi w Tartarze wieczny głód i pragnienie. Niobe wywyższa się nad Leto i traci dzieci, a Syzyf, który oszukał śmierć, bez końca wtacza głaz. Kara odpowiada winie i strzeże granicy między ludźmi a bogami.
Konspekt odpowiedzi →Zadanie 8 · Antygona · Sofokles
Prawa boskie a prawa ludzkie.Wina władcy, który postawił się ponad prawem bogów. Kreon karze Antygonę za pochowanie brata, a gdy wreszcie ustępuje po słowach Tejrezjasza, jest za późno: Antygona już się powiesiła, Hajmon zabija się na oczach ojca, a Eurydyka odbiera sobie życie na wieść o śmierci syna. Najcięższa kara spada na tego, kto zawinił pychą: Kreon zostaje sam i nazywa siebie sprawcą nieszczęścia.
Konspekt odpowiedzi →Zadanie 13 · Makbet · William Szekspir
Moralna odpowiedzialność za czyny.Odpowiedzialność, której nie da się przerzucić. Przepowiednia czarownic nie każe zabijać, a namowy żony nie zdejmują z Makbeta winy. Kara przychodzi od środka, zanim zrobią to wrogowie: bezsenność, duch Banka na uczcie, a u Lady Makbet scena lunatyczna i próba zmycia z rąk niewidzialnej krwi.
Konspekt odpowiedzi →Zadanie 20 · Romantyczność i ballady · Adam Mickiewicz
Na czym polega ludowa sprawiedliwość?Ludowa sprawiedliwość. W „Liliach” zabójczyni męża zostaje ukarana przez ducha zabitego, który pojawia się w kościele w dniu jej ślubu, a w „Świteziance” wiarołomny strzelec ginie w jeziorze. Kara jest nieunikniona i bezlitosna, a wymierzają ją siły nadprzyrodzone, nie ludzki sąd.
Konspekt odpowiedzi →Zadanie 38 · Zbrodnia i kara · Fiodor Dostojewski
Motyw winy i kary.Kara zaczyna się przed wyrokiem. Raskolnikow sam wraca na miejsce zbrodni, szarpie dzwonek i wypytuje o krew, a śledczy Porfiry Piotrowicz zamiast zbierać dowody czeka, aż wina doprowadzi go do przyznania się. Osiem lat katorgi tylko formalnie dopełnia to, co sumienie zaczęło od pierwszego dnia.
Konspekt odpowiedzi →
Motyw winy i kary w innych tekstach kultury
Teksty spoza listy pytań jawnych przydają się dwa razy: na ustnej jako kontekst, a w wypracowaniu jako inny utwór literacki obok lektury obowiązkowej. Jak dobrać kontekst, żeby coś dopowiadał, a nie tylko powtarzał przykład, piszemy w poradniku o kontekstach na maturze.
- Księga Rodzaju - Kain i Abel - Pierwsza zbrodnia w Biblii i pierwsza kara: Kain zostaje wygnany i naznaczony znamieniem, które ma go chronić przed zabiciem. Kara nie polega na śmierci, tylko na tułaczce z winą - to dobry kontekst biblijny do Makbeta i Raskolnikowa.
- Adam Mickiewicz, „Dziady” cz. II - Widmo Złego Pana nie może zaznać spokoju, bo za życia nie okazało nikomu litości - ptaki nocne, czyli dawni poddani, wydzierają mu każdy kęs. Obowiązuje zasada, że kto nie był ni razu człowiekiem, temu człowiek nic nie pomoże.
- Juliusz Słowacki, „Balladyna” - Balladyna, już jako królowa, sądzi trzy zbrodnie, które sama popełniła, i za każdą wydaje wyrok śmierci. Zaraz potem zabija ją piorun - kara przychodzi z nieba, gdy ludzki sąd okazał się bezradny wobec władczyni.
- Dante Alighieri, „Boska komedia” - W piekle Dantego kara odpowiada rodzajowi grzechu - wróżbici mają na przykład głowy odwrócone do tyłu, bo za życia chcieli patrzeć w przyszłość. To średniowieczna wersja zasady, którą zna mit o Tantalu.
- Franz Kafka, „Proces” - Odwrócenie motywu: Józef K. zostaje oskarżony, osądzony i stracony, choć do końca nie wie, o co go oskarżono. Kafka pokazuje karę bez winy, wymierzaną przez anonimowy system - mocny kontrast do porządku ballad i mitów.
Jak zmieniał się motyw w kolejnych epokach
| Epoka | Jak ujmuje motyw | Przykład |
|---|---|---|
| Antyk | wina tragiczna i pycha, kara bogów, często dziedziczona w rodzie | mity o Tantalu i Niobe, „Antygona” |
| Średniowiecze | grzech i kara po śmierci, Sąd Ostateczny, kara odpowiadająca przewinieniu | Dante, „Boska komedia” |
| Renesans | wina jednostki i kara wymierzana przez sumienie | William Szekspir, „Makbet” |
| Romantyzm | sprawiedliwość ludowa i kara z zaświatów | ballady Mickiewicza, „Dziady” cz. II, „Balladyna” |
| Realizm | psychologia winy, kara wewnętrzna przed karą sądową | Fiodor Dostojewski, „Zbrodnia i kara” |
| XX wiek | kara bez winy i odpowiedzialność jednostki w systemie | Kafka, „Proces”; procesy norymberskie |
Kolejność epok i ich ramy czasowe zbiera ściąga epoki literackie po kolei.
Jak wykorzystać motyw na maturze
W każdej odpowiedzi o winie i karze najpierw ustal, kto karze: bogowie, natura, ludzki sąd czy sumienie. To jedno rozróżnienie porządkuje całą wypowiedź i pozwala porównać lektury. W mitach i balladach karze świat nadprzyrodzony, w „Antygonie” bogowie przez los Kreona, a w „Makbecie” i „Zbrodni i karze” przede wszystkim sumienie.
Druga oś to proporcja: czy kara jest współmierna do winy. Mity i ballady trzymają się zasady odpłaty, często dosłownej - wieczny głód Tantala za zbrodniczą ucztę. Dostojewski pokazuje z kolei, że wina może przerosnąć plan sprawcy: Raskolnikow zabija też Lizawietę, której w ogóle nie zamierzał skrzywdzić. Takie spostrzeżenie zamienia opis w interpretację.
Uważaj na dwa skróty myślowe. „Makbeta zgubiły czarownice” - nie, przepowiednia niczego nie nakazywała, a decyzja o zbrodni należała do niego. „Raskolnikow został ukarany katorgą” - formalnie tak, ale sens powieści leży w karze, która zaczęła się w nim dużo wcześniej.
Jak z tezy i dwóch scen zbudować kilkuminutowy monolog, pokazuje schemat wypowiedzi na maturze ustnej, a jak ten sam materiał przełożyć na pracę pisemną - poradnik jak napisać wypracowanie maturalne.