Motyw Boga i wiary w literaturze - lektury, pytania jawne, konteksty
6 zadań z listy CKE · 4 lektury · aktualizacja
Motyw Boga i wiary opisuje relację człowieka z Bogiem lub bogami: zaufanie, pokorę, spór, bunt i utratę wiary. Lektury z pytań jawnych pokazują pełne spektrum postaw - od Hioba, który kłóci się z Bogiem, ale ufa, przez Konrada, który go oskarża, po Rieux z „Dżumy”, który próbuje być dobrym człowiekiem bez Boga.
W których pytaniach jawnych pojawia się ten motyw
Na maturze ustnej losujesz zadanie z jednej lektury, ale ten sam motyw wraca w kilku pozycjach z listy 76 pytań jawnych. Przy każdym zadaniu jest link do konspektu: tezy, scen do przywołania i kontekstów do wyboru.
Zadanie 1 · Biblia · Pismo Święte
Motyw cierpienia niezawinionego.Wiara wystawiona na próbę. Hiob traci majątek, dzieci i zdrowie, choć jest sprawiedliwy, a przyjaciele przekonują go, że musiał zgrzeszyć. On sam spiera się z Bogiem, ale nie odwraca się od niego, a odpowiedzią z burzy nie jest wyjaśnienie, tylko spotkanie, po którym Hiob odzyskuje zaufanie.
Konspekt odpowiedzi →Zadanie 3 · Biblia · Pismo Święte
Wizja końca świata.Bóg jako pan historii. Apokalipsa św. Jana pokazuje katastrofy końca czasów, ale kończy się wizją Nowego Jeruzalem, w którym Bóg zamieszka z ludźmi. Wiara oznacza tu zaufanie, że zło ma swój kres, a ostatnie słowo należy do Boga.
Konspekt odpowiedzi →Zadanie 8 · Antygona · Sofokles
Prawa boskie a prawa ludzkie.Prawo boskie ponad ludzkim. Antygona grzebie brata wbrew zakazowi Kreona, bo słucha niepisanych praw bogów, a ślepy wróżbita Tejrezjasz ostrzega władcę, że obraża bogów. Kreon ustępuje za późno - Sofokles pokazuje, że pycha wobec bogów kończy się katastrofą.
Konspekt odpowiedzi →Zadanie 24 · Dziady cz. III · Adam Mickiewicz
Różne postawy człowieka wobec Boga.Trzy postawy wobec Boga. Konrad w Wielkiej Improwizacji oskarża Boga i żąda władzy nad duszami, ksiądz Piotr w pokorze leży krzyżem i dostępuje widzenia, a Ewa modli się z dziecięcą ufnością. Mickiewicz pokazuje, że do Boga prowadzi pokora, a nie pycha.
Konspekt odpowiedzi →Zadanie 26 · Dziady cz. III · Adam Mickiewicz
W jakim celu twórca nawiązuje do motywów biblijnych?Historia narodu jako historia zbawienia. W Widzeniu księdza Piotra Polska idzie drogą krzyżową jak Chrystus, a w opowieści o wywożonych dzieciach car staje się Herodem. Odwołania biblijne nadają cierpieniu narodu sens ofiary, która zakończy się zmartwychwstaniem.
Konspekt odpowiedzi →Zadanie 63 · Dżuma · Albert Camus
Człowiek wobec cierpienia i śmierci.Wiara wobec zła. Ojciec Paneloux w pierwszym kazaniu mówi, że dżuma jest karą za grzechy, a po śmierci niewinnego dziecka w drugim kazaniu wzywa do wiary bez zrozumienia. Rieux nie przyjmuje żadnej z tych odpowiedzi i walczy ze złem bez odwoływania się do Boga.
Konspekt odpowiedzi →
Motyw Boga i wiary w innych tekstach kultury
Teksty spoza listy pytań jawnych przydają się dwa razy: na ustnej jako kontekst, a w wypracowaniu jako inny utwór literacki obok lektury obowiązkowej. Jak dobrać kontekst, żeby coś dopowiadał, a nie tylko powtarzał przykład, piszemy w poradniku o kontekstach na maturze.
- Jan Kochanowski, „Czego chcesz od nas, Panie” - Renesansowy hymn wychwalający Boga jako stwórcę harmonijnego, pięknego świata, któremu człowiek odwdzięcza się wdzięcznością, a nie ofiarą. Kontrast do „Trenów”, w których ta sama wiara przechodzi kryzys.
- Mikołaj Sęp Szarzyński, Sonet IV - Sonet „O wojnie naszej, którą wiedziemy z szatanem, światem i ciałem” pokazuje człowieka rozdartego, który sam nie jest w stanie oprzeć się złu i błaga Boga o pomoc. Barokowy niepokój religijny - dobry kontekst do „Dziadów”.
- Fiodor Dostojewski, „Bracia Karamazow” - Iwan Karamazow „zwraca bilet” do harmonii świata, w której cierpią dzieci, a starzec Zosima odpowiada miłością i pokorą. To najsilniejszy literacki kontekst do sporu Rieux z Paneloux w „Dżumie”.
- Fryderyk Nietzsche, „Wiedza radosna” - Tu pada słynne zdanie „Bóg umarł”, oznaczające, że wiara przestała być fundamentem europejskiej kultury i człowiek musi sam szukać wartości. Kontekst do Tarrou z „Dżumy”, który pyta, czy można być świętym bez Boga.
- Księga Psalmów i „Psałterz Dawidów” Kochanowskiego - Psalmy zawierają wszystkie postawy wobec Boga: uwielbienie, skargę, prośbę i pokutę. Kochanowski sparafrazował je wierszem po polsku, dając wzór poetyckiej modlitwy - kontekst do każdej rozmowy człowieka z Bogiem.
Jak zmieniał się motyw w kolejnych epokach
| Epoka | Jak ujmuje motyw | Przykład |
|---|---|---|
| Antyk | bogowie strzegą porządku świata, pycha wobec nich zostaje ukarana | Sofokles, „Antygona”; mity |
| Biblia | Bóg prowadzi historię, człowiek odpowiada wiarą, sporem i zaufaniem | Księga Hioba, Psalmy, Apokalipsa |
| Średniowiecze | teocentryzm - Bóg w centrum życia i sztuki | „Bogurodzica”, „Lament świętokrzyski” |
| Renesans | Bóg jako stwórca harmonijnego świata, kryzys wiary po stracie | Kochanowski, „Czego chcesz od nas, Panie”, „Treny” |
| Barok | niepokój religijny, człowiek rozdarty między Bogiem a światem | Mikołaj Sęp Szarzyński, sonety |
| Romantyzm | bunt przeciw Bogu i mesjanizm narodowy | Mickiewicz, „Dziady” cz. III |
| XX wiek | milczenie Boga wobec zła i etyka bez Boga | Camus, „Dżuma”; Herbert |
Kolejność epok i ich ramy czasowe zbiera ściąga epoki literackie po kolei.
Jak wykorzystać motyw na maturze
Najprościej uporządkować motyw przez postawy: zaufanie mimo cierpienia (Hiob), posłuszeństwo bogom wbrew władcy (Antygona), bunt (Konrad), pokora (ksiądz Piotr) i próba dobra bez Boga (Rieux, Tarrou). W wypowiedzi wystarczą dwie lub trzy postawy, byle zestawione z sobą, a nie tylko wymienione.
Zadanie 24 pyta o postawy wobec Boga w „Dziadach”, więc trzeba porównać Konrada, księdza Piotra i Ewę, a nie tylko streścić Wielką Improwizację. Kluczowy jest kontrast pychy i pokory: Konrad żąda władzy i trafia na granicę potępienia, a ksiądz Piotr, leżąc krzyżem, otrzymuje widzenie przyszłości narodu.
Przy „Dżumie” uważaj, by nie przedstawiać Paneloux jako postaci negatywnej. Camus pokazuje go z szacunkiem: księdza zmienia śmierć dziecka, a gdy sam choruje, odmawia wezwania lekarza i umiera z krucyfiksem w dłoni, wierny swojej wierze. Spór z Rieux to spór dwóch uczciwych odpowiedzi na zło, a nie wiary z rozumem.
Jak z tezy i dwóch scen zbudować kilkuminutowy monolog, pokazuje schemat wypowiedzi na maturze ustnej, a jak ten sam materiał przełożyć na pracę pisemną - poradnik jak napisać wypracowanie maturalne.