Motyw rodziny i konfliktu pokoleń w literaturze - lektury i pytania jawne
6 zadań z listy CKE · 6 lektur · aktualizacja
Motyw rodziny obejmuje więzi rodziców i dzieci, małżonków i rodzeństwa oraz konflikt pokoleń, który z nich wyrasta. Lektury z pytań jawnych pokazują rodzinę jako najsilniejszą więź (Demeter, Priam, Sonia), jako miejsce sporu o pieniądze i władzę (Harpagon) oraz jako przestrzeń, w której pokolenia nie potrafią się porozumieć („Tango”).
W których pytaniach jawnych pojawia się ten motyw
Na maturze ustnej losujesz zadanie z jednej lektury, ale ten sam motyw wraca w kilku pozycjach z listy 76 pytań jawnych. Przy każdym zadaniu jest link do konspektu: tezy, scen do przywołania i kontekstów do wyboru.
Zadanie 6 · Mitologia · Jan Parandowski
Miłość silniejsza niż śmierć.Miłość matki do córki. Gdy Hades porywa Persefonę, Demeter w rozpaczy przestaje dbać o ziemię i zboże nie rośnie, aż Zeus nakazuje zwrócić córkę. Persefona zjadła jednak ziarna granatu i musi wracać do podziemi na część roku - mit tłumaczy pory roku więzią matki i dziecka.
Konspekt odpowiedzi →Zadanie 7 · Iliada · Homer
Heroizm jako postawa człowieka w zmaganiu się z losem.Rodzina wobec wojny. Pożegnanie Hektora z Andromachą to najczulsza scena „Iliady”: żona błaga męża, by został w murach, a mały Astianaks boi się hełmu ojca. Później Priam idzie nocą do Achillesa po ciało syna - miłość ojca okazuje się silniejsza niż duma króla.
Konspekt odpowiedzi →Zadanie 17 · Skąpiec · Molier
Przyczyny nieporozumień między rodzicami a dziećmi.Konflikt ojca z dziećmi. Harpagon chce wydać Elizę za starego Anzelma, bo ten weźmie ją bez posagu, a Kleant odkrywa, że lichwiarzem, od którego chciał pożyczyć pieniądze, jest jego własny ojciec. Molier pokazuje, że gdy pieniądz zastępuje rozmowę, dzieci uczą się kłamać i szantażować.
Konspekt odpowiedzi →Zadanie 39 · Zbrodnia i kara · Fiodor Dostojewski
Ile człowiek jest gotów poświęcić dla innych?Rodzina, za którą płaci się sobą. Sonia idzie na ulicę, by utrzymać macochę i jej dzieci, a Dunia jest gotowa wyjść za Łużyna, by brat mógł studiować. Dostojewski pokazuje rodzinę jako więź, która w nędzy żąda ofiar - i Raskolnikowa, który tej ofiary od siostry nie chce przyjąć.
Konspekt odpowiedzi →Zadanie 52 · Przedwiośnie · Stefan Żeromski
Rola autorytetu w życiu człowieka.Autorytet ojca. Seweryn Baryka opowiada synowi o szklanych domach w Polsce i wyznacza cel podróży, ale opowieść okazuje się zmyślona. Żeromski pokazuje ojca, który daje kierunek za cenę kłamstwa, a syna, który dojrzewa, gdy przestaje przyjmować cudze odpowiedzi w całości.
Konspekt odpowiedzi →Zadanie 71 · Tango · Sławomir Mrożek
Konflikt pokoleń.Konflikt pokoleń na odwrót. W „Tangu” to syn domaga się zasad, a rodzice, dawni buntownicy, bronią swobody. Stomil nie chce nawet zastrzelić Edka, kochanka żony, bo zamienia każdą tragedię w farsę. W sporze pokoleń nie ma zwycięzcy - przestrzeń przejmuje Edek.
Konspekt odpowiedzi →
Motyw rodziny w innych tekstach kultury
Teksty spoza listy pytań jawnych przydają się dwa razy: na ustnej jako kontekst, a w wypracowaniu jako inny utwór literacki obok lektury obowiązkowej. Jak dobrać kontekst, żeby coś dopowiadał, a nie tylko powtarzał przykład, piszemy w poradniku o kontekstach na maturze.
- Biblia, przypowieść o synu marnotrawnym - Syn żąda swojej części majątku, trwoni ją i wraca upokorzony, a ojciec wybiega mu naprzeciw i urządza ucztę, budząc żal starszego brata. Wzorzec przebaczenia w rodzinie i kontrast do Harpagona.
- Iwan Turgieniew, „Ojcowie i dzieci” - Powieść o sporze pokoleń w XIX-wiecznej Rosji: młody nihilista Bazarow odrzuca wartości ojców, a ci nie rozumieją dzieci. Klasyczny kontekst literacki do „Tanga” i do zadania o nieporozumieniach w „Skąpcu”.
- Jan Kochanowski, „Treny” - Tren był gatunkiem poświęcanym osobom zasłużonym, a Kochanowski napisał cały cykl o zmarłej małej córce. Rodzina pokazana od strony straty i żałoby ojca - dobry kontrast do Priama opłakującego Hektora.
- Eliza Orzeszkowa, „Nad Niemnem” - Rodziny Korczyńskich i Bohatyrowiczów łączy ziemia i pamięć o powstaniu styczniowym, ale Benedykt Korczyński spiera się z synem Witoldem o sposób gospodarowania i stosunek do chłopów. Konflikt pokoleń, który kończy się zbliżeniem.
- Bruno Schulz, „Sklepy cynamonowe” - Ojciec, Jakub, jest w oczach syna-narratora dziwakiem i mitycznym bohaterem zarazem, a dom rodzinny staje się przestrzenią baśni. Kontekst do pytań o autorytet ojca i jego słabość.
Jak zmieniał się motyw w kolejnych epokach
| Epoka | Jak ujmuje motyw | Przykład |
|---|---|---|
| Antyk | rodzina jako święta więź, ale też źródło klątwy rodu | Demeter i Persefona, Hektor i Andromacha, Labdakidzi |
| Średniowiecze | Święta Rodzina jako wzorzec, matka cierpiąca razem z synem | „Lament świętokrzyski” |
| Renesans | rodzina jako wartość i żałoba ojca po dziecku | Jan Kochanowski, „Treny” |
| Klasycyzm XVII wieku | rodzina podporządkowana pieniądzom i interesom ojca | Molier, „Skąpiec” |
| Realizm i pozytywizm | rodzina wobec nędzy i awansu, spór ojców z dziećmi | Dostojewski, Turgieniew, Orzeszkowa |
| XX wiek | rozpad autorytetu ojca i konflikt pokoleń | Żeromski, „Przedwiośnie”; Mrożek, „Tango”; Schulz |
Kolejność epok i ich ramy czasowe zbiera ściąga epoki literackie po kolei.
Jak wykorzystać motyw na maturze
Zadanie 17 („Przyczyny nieporozumień między rodzicami a dziećmi”) i 71 („Konflikt pokoleń”) wymagają nazwania przyczyny sporu. W „Skąpcu” jest nią egoizm ojca i pieniądz, w „Tangu” pustka po zburzonych zasadach. Zestawienie obu daje mocną tezę: konflikt pokoleń może wynikać zarówno z nadmiaru władzy rodzica, jak i z jej braku.
Gdy pytanie dotyczy więzi, a nie sporu, najlepsze są sceny graniczne: Priam u Achillesa, Demeter szukająca córki, Sonia idąca na ulicę dla rodziny. Pokazują, ile człowiek jest gotów zrobić dla bliskich, i łatwo je połączyć z kontekstem biblijnym, np. przypowieścią o synu marnotrawnym.
Unikaj oceniania bohaterów jednym słowem. Harpagon jest śmieszny, ale jego dzieci też uczą się oszukiwać; rodzice Artura są bezradni, ale kochają syna; Seweryn Baryka kłamie, ale z troski. Interpretacja, która widzi winę i racje po obu stronach, wypada dojrzalej.
Jak z tezy i dwóch scen zbudować kilkuminutowy monolog, pokazuje schemat wypowiedzi na maturze ustnej, a jak ten sam materiał przełożyć na pracę pisemną - poradnik jak napisać wypracowanie maturalne.