Postawy odwagi i tchórzostwa w „Potopie”

Zadanie 36 z listy CKE · Henryk Sienkiewicz, Potop · aktualizacja 2026-10-11

Pełne brzmienie zadania
Postawy odwagi i tchórzostwa. Omów zagadnienie na podstawie znanych Ci fragmentów „Potopu” Henryka Sienkiewicza. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.

Teza, od której możesz zacząć

W „Potopie” Sienkiewicz zestawia tchórzostwo i wygodnictwo tych, którzy poddali się Szwedom bez walki, z odwagą obrońców ojczyzny. Pokazuje przy tym, że odwaga nie jest dana raz na zawsze: najważniejsza okazuje się odwaga Kmicica, który przyznaje się do błędu i czynem odkupuje winę.

Teza to stanowisko, nie streszczenie. Komisja ocenia, czy potrafisz je utrzymać przez całą wypowiedź i obronić przykładami - dlatego niżej każdy argument jest przypięty do konkretnego miejsca w lekturze.

Argumenty i sceny do przywołania

Argument 1
Pod Ujściem pospolite ruszenie szlachty wielkopolskiej, prowadzone przez wojewodów Opalińskiego i Grudzińskiego, kapituluje przed Szwedami bez walki i oddaje się pod opiekę Karola Gustawa.
To zbiorowe tchórzostwo przebrane za rozsądek polityczny. Sienkiewicz pokazuje, jak strach i chęć zachowania majątku otwierają wrogowi drogę w głąb kraju.
Argument 2
Obrona Jasnej Góry: przeor ksiądz Augustyn Kordecki odrzuca żądania Szwedów i z garstką obrońców przez wiele tygodni broni klasztoru przed przeważającą armią.
Odwaga Kordeckiego ma źródło w wierze i poczuciu obowiązku. Sienkiewicz czyni z obrony Jasnej Góry moment przełomu, który budzi opór całego kraju.
Argument 3
Kmicic, który wcześniej służył zdrajcy Radziwiłłowi, nocą wymyka się z klasztoru i wysadza w powietrze największe szwedzkie działo, kolubrynę, a sam zostaje ranny i pojmany.
Odwaga Kmicica to droga od błędu do odkupienia. Bohater pokazuje, że odważnym jest nie tylko ten, kto się nie boi, ale ten, kto potrafi zmienić stronę na właściwą.

Kontekst - wybierz jeden

Polecenie wymaga uwzględnienia jednego wybranego kontekstu, nie wszystkich. Lepiej rozwinąć jeden trafnie niż wymienić trzy powierzchownie. Czym są konteksty i które rodzaje uznaje CKE, wyjaśniamy w osobnym poradniku o kontekstach.

Rodzaj	Do czego się odwołać	Jak to powiązać
historyczny	obrona Jasnej Góry w 1655 roku	Oblężenie klasztoru trwało około sześciu tygodni i zakończyło się odejściem Szwedów - fakt historyczny, który Sienkiewicz przekształcił w symbol narodowego oporu.
literacki	Adam Mickiewicz, „Pan Tadeusz” i postać Jacka Soplicy	Podobna droga od winy do odkupienia przez odwagę i poświęcenie - Kmicic i Soplica jako bohaterowie przemiany.
historyczny	Sienkiewiczowskie „ku pokrzepieniu serc”	Trylogia powstała pod zaborami, by przypominać, że naród podnosił się z klęsk - odwaga bohaterów miała dawać nadzieję współczesnym.

O co może dopytać komisja

Po wypowiedzi członkowie zespołu zadają pytania. Nie są one podchwytliwe - sprawdzają, czy rozumiesz to, co przed chwilą powiedziałeś.

Dlaczego Kmicic na początku popiera Radziwiłła?
Czy postawa szlachty pod Ujściem to tylko tchórzostwo, czy także zdrada?
Jaką rolę w powieści odgrywa obrona Jasnej Góry?
Co oznacza hasło „ku pokrzepieniu serc”?

Gdzie najczęściej przepadają punkty

Utożsamienie tchórzostwa ze zdradą bez rozróżnienia motywacji bohaterów.
Przedstawienie Kmicica jako bohatera bez skazy i pominięcie jego wcześniejszej służby Radziwiłłowi.
Mylenie wątków „Potopu” z „Ogniem i mieczem” lub z „Krzyżakami”.

Punktacja części ustnej i to, za co dokładnie przyznaje się punkty, są opisane w poradniku o przebiegu matury ustnej, a jak z konspektu zbudować kilkuminutowy monolog, pokazuje schemat wypowiedzi. Pełną listę 76 zadań znajdziesz na stronie pytań jawnych.

Ten sam motyw w innych lekturach

Zagadnienie z tego zadania wraca w innych pozycjach z listy CKE. Każda z nich może posłużyć za kontekst literacki, a powtórka motywu przygotowuje do kilku losowań naraz.