Co może determinować ludzkie postępowanie
Zadanie 40 z listy CKE · Fiodor Dostojewski, Zbrodnia i kara · aktualizacja
Pełne brzmienie zadania
Co może determinować ludzkie postępowanie? Omów zagadnienie na podstawie „Zbrodni i kary” Fiodora Dostojewskiego. W swojej odpowiedzi uwzględnij również wybrany kontekst.
Teza, od której możesz zacząć
Powieść wylicza kilka sił kierujących człowiekiem - nędzę, środowisko, przypadek - ale rozstrzyga na rzecz idei. Raskolnikow zabija nie dlatego, że głoduje, lecz dlatego, że wcześniej uznał zbrodnię za dowiedzioną.
Teza to stanowisko, nie streszczenie. Komisja ocenia, czy potrafisz je utrzymać przez całą wypowiedź i obronić przykładami - dlatego niżej każdy argument jest przypięty do konkretnego miejsca w lekturze.
Argumenty i sceny do przywołania
Argument 1
Artykuł „O zbrodni” i późniejsze rozmowy z Porfirym Piotrowiczem o ludziach zwyczajnych i niezwyczajnych.
Czyn jest wykonaniem wcześniejszej tezy. Ta zbrodnia ma autora intelektualnego, nie tylko sprawcę - to najważniejsze ustalenie w całej odpowiedzi.
Argument 2
Petersburg pierwszych rozdziałów: klitka podobna do trumny, zaduch i tłum, dług u lichwiarki, podsłuchana w szynku rozmowa studenta z oficerem.
Środowisko i przypadek nie wymuszają czynu, ale obniżają jego próg i podsuwają gotowe uzasadnienie. To różnica między tłem a przyczyną.
Argument 3
Swidrygajłow: zabezpiecza pieniędzmi Sonię i dzieci Katarzyny Iwanowny, a nad ranem strzela sobie w głowę przy strażnicy.
Kontrapunkt dla głównego bohatera. Człowiekiem, którym nie kieruje ani idea, ani sumienie, kieruje w końcu pustka, a dobre uczynki niczego w nim nie odwracają.
Kontekst - wybierz jeden
Polecenie wymaga uwzględnienia jednego wybranego kontekstu, nie wszystkich. Lepiej rozwinąć jeden trafnie niż wymienić trzy powierzchownie. Czym są konteksty i które rodzaje uznaje CKE, wyjaśniamy w osobnym poradniku o kontekstach.
| Rodzaj | Do czego się odwołać | Jak to powiązać |
|---|---|---|
| filozoficzny | Fryderyk Nietzsche i idea nadczłowieka | Nazywa dokładnie to, co Raskolnikow próbuje sprawdzić na sobie - zaznacz jednak, że to kontekst późniejszy od powieści, a nie jej źródło. |
| społeczny | determinizm środowiskowy w prozie realistycznej drugiej połowy XIX wieku | Pozwala postawić pytanie, ile z czynu tłumaczy nędza, a ile zostaje na koncie wyboru. |
| psychologiczny | myśl natrętna i jej wpływ na wolę | Tłumaczy, dlaczego w dniu zbrodni bohater działa jak ktoś prowadzony, kto przestał już decydować. |
O co może dopytać komisja
Po wypowiedzi członkowie zespołu zadają pytania. Nie są one podchwytliwe - sprawdzają, czy rozumiesz to, co przed chwilą powiedziałeś.
- Czy Raskolnikow zabił z biedy?
- Na czym polega jego podział na ludzi zwyczajnych i niezwyczajnych?
- Co odróżnia Swidrygajłowa od Raskolnikowa?
Gdzie najczęściej przepadają punkty
- Sprowadzenie motywacji do nędzy - bohater odrzuca pracę proponowaną przez Razumichina i pieniądze od matki.
- Podawanie Nietzschego jako inspiracji Raskolnikowa zamiast jako kontekstu następczego.
- Ogólne rozważania o wpływie środowiska bez zakotwiczenia w konkretnych scenach powieści.
Punktacja części ustnej i to, za co dokładnie przyznaje się punkty, są opisane w poradniku o przebiegu matury ustnej, a jak z konspektu zbudować kilkuminutowy monolog, pokazuje schemat wypowiedzi. Pełną listę 76 zadań znajdziesz na stronie pytań jawnych.
Ten sam motyw w innych lekturach
Zagadnienie z tego zadania wraca w innych pozycjach z listy CKE. Każda z nich może posłużyć za kontekst literacki, a powtórka motywu przygotowuje do kilku losowań naraz.